मराठी

देवाचे नगर आणि मनुष्याचे नगर

20 जून 2026
सामान्य काळातील अकराव्या आठवड्याचा शनिवार
आजची वाचने


डोंगरावरील प्रवचन देताना येशू, ऑगस्ट म्युलर यांचे चित्र

व्हिडिओ

“म्हणून ‘आम्ही काय खावे?’ किंवा ‘आम्ही काय प्यावे?’ किंवा ‘आम्ही काय घालावे?’ असे म्हणत चिंता करू नका. या सर्व गोष्टींच्या मागे परधर्मीय लागतात. तुम्हाला या सर्व गोष्टींची गरज आहे, हे तुमच्या स्वर्गीय पित्याला ठाऊक आहे. पण प्रथम देवाचे राज्य आणि त्याचे नीतिमत्त्व शोधा, म्हणजे या सर्व गोष्टीही तुम्हाला मिळतील. उद्याची चिंता करू नका; उद्याचा दिवस स्वतःची काळजी घेईल. प्रत्येक दिवसाला त्याचे स्वतःचे दुःख पुरे आहे.” मत्तय 6:31–34

पाचव्या शतकात संत ऑगस्टीन यांनी देवाचे नगर हा ग्रंथ लिहिला. कॅथलिक विचारपरंपरेतील आणि पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञानातील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. रोमन साम्राज्याच्या ऱ्हासाला ख्रिस्ती धर्म जबाबदार आहे असे म्हणणाऱ्यांना उत्तर देताना, त्यांनी ख्रिस्ती ‘देवाचे नगर’ आणि मूर्तिपूजक ‘मनुष्याचे नगर’ यांच्यातील भेद दाखवला. ते लिहितात: “अशा रीतीने दोन प्रकारच्या प्रेमांतून दोन नगरे घडली: स्वतःवर इतके प्रेम की त्यातून देवाचा तिरस्कार निर्माण होतो, अशा प्रेमातून पृथ्वीवरील नगर घडले; आणि देवावर इतके प्रेम की त्यातून स्वतःचा तिरस्कार निर्माण होतो, अशा प्रेमातून स्वर्गीय नगर घडले. पहिले स्वतःचाच गौरव करते, तर दुसरे प्रभूमध्ये गौरव मानते.” (XIV.28)

त्या काळी एकेकाळचे बलाढ्य रोमन साम्राज्य हळूहळू ऱ्हास पावत होते आणि अनेक जण चुकीने त्याच्या पतनाचे कारण ख्रिस्ती धर्माचा उदय हेच मानत होते. मात्र ऑगस्टीन यांनी इतिहास, देवाची पालनकारी व्यवस्था आणि मानवजातीचे अंतिम भवितव्य यांचे सखोल धर्मशास्त्रीय आणि तात्त्विक विवेचन करून ख्रिस्ती श्रद्धेचे समर्थन केले. मानवी समाजाला दिशा देणाऱ्या या दोन मूलभूत प्रवृत्तींचा भेद त्यांनी दाखवला: मनुष्याचे नगर स्वप्रेम आणि लौकिक वैभव यांवर उभे आहे, तर देवाचे नगर दैवी प्रेम आणि शाश्वत सत्य यांवर उभे आहे. हा भेद स्पष्ट करून ऑगस्टीन यांनी मानवाच्या खऱ्या उत्कर्षाचा आणि तारणाचा मार्ग दाखवला.

ऑगस्टीन यांच्या शब्दांत आजच्या शुभवर्तमानातील ख्रिस्ताच्या शिकवणीचा प्रतिध्वनी ऐकू येतो. वाढत असलेल्या कॅथलिक धर्मसभा उभारण्यासाठी परिश्रम घेणाऱ्या त्या काळच्या श्रद्धावंतांना त्यांच्या शब्दांनी स्पष्ट दिशा आणि प्रोत्साहन दिले. त्यांचे विचार आजही तितकेच समर्पक आहेत. भौतिकवाद आणि लौकिक मूल्यांच्या अधिकाधिक आहारी जाणाऱ्या जगात ते धर्मसभेला मार्गदर्शन करतात.

कोणते ‘नगर’ तुम्हाला अधिक खुणावते? देवाचे नगर, म्हणजेच येशू ज्याला देवाचे राज्य म्हणतात, ते आपल्याला खरोखर उभारायचे असेल, तर शुभवर्तमानापासून आणि देवाचे राज्य उभारण्याच्या कार्यापासून आपल्याला दूर नेणाऱ्या अनेक लौकिक प्रभावांबाबत आपण सतर्क राहिले पाहिजे.

येशू शिकवतात त्याप्रमाणे, परधर्मीय या जगातील गोष्टींच्या मागे लागतात आणि त्यांची चिंता करतात. या नादात शाश्वत गोष्टींकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. पण आपल्या स्वर्गीय पित्याला आपल्या गरजा ठाऊक आहेत. म्हणून त्याच्या पालनकारी व्यवस्थेवर भरवसा ठेवण्याची वृत्ती आपण अंतःकरणात जोपासली पाहिजे. स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या गरजा भागवण्यासाठी जबाबदारीने आणि परिश्रमपूर्वक प्रयत्न करणे हे आपले कर्तव्य आहे. तरीही, आपण देवाच्या इच्छेनुसार त्याच्या कार्यात सहभागी होतो, तेव्हा आपल्याला सांभाळणारा तोच आहे, हे आपण ओळखले पाहिजे. हे सर्व आपण न घाबरता केले पाहिजे.

भौतिक संपत्तीची जबाबदारीने देखभाल करण्याचा येशू निषेध करत नाहीत; उलट, ते आपल्याला लौकिक गोष्टींच्या चिंतेविषयी सावध करतात. आपल्या जीवनाची मूलभूत दिशा अशी असावी की आपण नेहमी ‘प्रथम देवाचे राज्य आणि त्याचे नीतिमत्त्व’ शोधावे. असे केले, तर ‘या सर्व गोष्टीही तुम्हाला मिळतील.’ म्हणजेच, आपल्या अंतःकरणात, आपल्या कुटुंबांत आणि आपल्या समाजात देवाचे राज्य उभारणे हे आपल्या प्रेमाचे सर्वांत मोठे ध्येय असेल, तर देव आपल्या गरजा भागवील असा भरवसा आपण ठेवू शकतो. त्यामुळे आपण त्याच्या दैवी कार्यावर पूर्णपणे लक्ष केंद्रित करू शकतो.

आजच्या शुभवर्तमानाच्या शेवटी येशू दिलासा देणारे शब्द सांगतात: “उद्याची चिंता करू नका; उद्याचा दिवस स्वतःची काळजी घेईल. प्रत्येक दिवसाला त्याचे स्वतःचे दुःख पुरे आहे.” ही अविचारी किंवा बेजबाबदार वागण्याची मुभा नाही. पुढचा विचार न करता बेफिकीरपणे जगावे, असेही यात सुचवलेले नाही. उलट, हे देवाच्या पालनकारी व्यवस्थेवर भरवसा ठेवण्याचे आमंत्रण आहे. प्रत्येक दिवशी आपण देवाला आणि त्याच्या इच्छेला पहिले स्थान दिले, तर तो आपल्या गरजा योग्य प्रमाणात भागवील, या खात्रीने आपण जगावे.

‘प्रथम देवाचे राज्य आणि त्याचे नीतिमत्त्व’ तुम्ही खरोखर शोधता का, यावर आज चिंतन करा. हे ओळखण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे प्रार्थनापूर्वक आपल्या अंतःकरणातील सर्वांत खोल इच्छांचे परीक्षण करणे. तुम्हाला देवाच्या राज्याची आस असेल, तर तुम्हाला शांती आणि अंतःकरणात सुसूत्रता अनुभवास येईल. पण तुमचे मन लौकिक चिंतांना चिकटून राहिले, तर अनेक गोष्टींची चिंता तुम्हाला सतावेल आणि त्यांचे ओझे तुमच्यावर पडेल. आपल्या इच्छांना योग्य क्रम देण्याचा प्रयत्न करा. मग गौरवशाली आणि शाश्वत अशा देवाच्या नगरात आनंदाने सहभागी होण्यासाठी जे काही चांगले आणि आवश्यक आहे, ते सर्व देव तुम्हाला उदारपणे देईल.

हे परम गौरवशाली राजा, आमच्या अंतःकरणांत, आमच्या कुटुंबांत आणि आमच्या जगात तुझे राज्य स्थापन करण्यासाठी तू आलास. पण कितीतरी वेळा मला त्या राज्याचे वैभव ओळखता येत नाही आणि त्याऐवजी क्षणभंगुर सुख, संपत्ती आणि आराम यांचे ऐहिक नगर उभारण्यात मी श्रम करतो. हे प्रभू, मला तुझ्या अधिकाधिक जवळ ओढ आणि माझे श्रद्धेचे डोळे उघड, म्हणजे मी केवळ तुझीच इच्छा जाणून घेण्याचा प्रयत्न करीन आणि जे राज्य स्थापन करण्याची तुझी इच्छा आहे, त्यासाठी तुझे खरे साधन होईन. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

सामान्य काळासाठी पवित्र शास्त्रावरील चिंतन

शुभवर्तमानावरील आणखी चिंतने

दैवी दयेवरील चिंतन

आजचे संत आणि सण

मिस्सातील वाचनांचे पर्याय